DẠY ĐỌC VIẾT TRONG HỌC VẦN THẾ NÀO CHO HIỆU QUẢ VÀ VUI TƯƠI?
Hoàng Thị Tuyết
I. Hiểu thế nào về đọc và viết trong dạy học vần?
Hiện nay có một lời than phiền phổ biến trong nhiều giáo viên dạy lớp Một: đó là chương trình Học Vần không có tiết dạy viết chính tả nhưng trong kiểm tra định kỳ lại đánh giá học sinh kỹ năng này (HS nghe viết vần hay từ).
Ở những trường học hai buổi học sinh được rèn luyện viết vào buổi chiều nên kết quả kiểm tra viết khả quan. Thế nhưng, ở những trường học một buổi, học sinh không được rèn viết thêm thì kết quả viết thấp hơn. Có đúng rằng phải có phần dạy nghe viết riêng biệt trong chương trình Học Vần thì học sinh mới có thể "nghe viết chính tả" trong giai đoạn học vần? Có lẽ nên bắt đầu quá trình suy nghĩ để tìm câu trả lời cho câu hỏi vừa nêu trên bằng một câu hỏi khác. Đó là câu hỏi: Tại sao sách giáo khoa Tiếng Việt 1 ở 21 tuần đầu được gọi là Học Vần và có cấu tạo hoàn toàn khác với sách giáo khoa Tiếng Việt của 4 cấp lớp trên ở tiểu học?
Trước khi bắt đầu học chữ, học sinh 5 hay 6 tuổi biết nói và nghe tiếng Việt nhưng chưa biết đọc và viết tiếng Việt, nghĩa là chưa nắm được tiếng Việt văn hoá, tiếng Việt dưới dạng ngôn ngữ viết. Cho nên làm sao có thể triển khai trong sách giáo khoa các ngữ liệu để học đọc, kể, viết hay học từ ngữ, ngữ pháp như ở các lớp trên. Nói cách khác, học vần là giai đoạn đầu tiên trong quá trình học đọc viết ở trường phổ thông, còn được gọi là giai đoạn tiền kỹ năng đọc. Giai đoạn học này rèn cho học sinh những kỹ năng giải mã ký tự và khả năng nhận diện từ, tạo nền móng cho việc hình thành kỹ năng đọc và viết cho học sinh tiểu học.
Việc rèn luyện các kỹ năng giải mã lớp 1 ( như kỹ năng xem xét, nhận diện các âm, vần tạo thành từ ngữ; kỹ năng nhận diện sự tương hợp giữa âm thanh và chữ viết; kỹ năng đánh vần; kỹ năng đọc trơn….) nhằm bước đầu hình thành cho học sinh khả năng nhận diện từ ngữ. Nhận diện từ ngữ là hành động liên kết mặt chữ viết của một từ hay ngữ trong văn bản viết với nghĩa của nó. Nhận diện từ là điểm then chốt, quan yếu nhất của quá trình lĩnh hội năng lực đọc viết. Các kỹ năng đọc cao cấp như hiểu, tư duy có cơ sở, phát triển vốn từ, đọc có mục đích hay đọc giải trí và viết sau này đều cần phải dựa vào khả năng nhận diện từ. Trước khi có thể đạt đến trình độ đọc tự lực để mở rộng kiến thức, phát triển trí tuệ, mỗi học sinh với tư cách là một người đọc nhất thiết phải nhận diện được từ ngữ, nghĩa là, các em muốn đọc được phải nhận diện mặt chữ viết của từ ngữ khi đọc và hình dung ra mặt chữ viết của các tiếng khi nghe rồi liên kết chữ viết với nghĩa của các từ ngữ ấy.
Theo cách hiểu trên, học vần là một hoạt động tổng hợp đọc và viết. Cho nên dạy học vần là quá trình tổ chức cho học sinh thực hành kỹ năng nhận diện từ thông qua việc rèn luyện kỹ năng đọc viết một cách liên hoàn tích hợp. Chương trình học vần tập trung vào yêu cầu dạy đọc đúng, đọc trơn tiếng và gắn kết chặt chẽ với việc dạy viết đúng mẫu chữ ghi các âm, vần, tiếng, từ, câu đã đọc, tập chép các những từ, câu ứng dụng, tập ghi dấu câu như dấu hỏi, dấu chấm, dấu phẩy. Trong phạm vi tiết học vần, viết là phương tiện hỗ trợ cho việc khắc sâu biểu tượng chữ viết ghi âm, vần, tiếng mà học sinh đang học nhằm giúp học sinh hình thành và phát triển khả năng nhận diện từ ngữ tạo cơ sở cho học sinh lĩnh hội kỹ năng đọc và viết. Nghe viết trong dạy học vần chính là cách đo lường khả năng nhận diện từ của học sinh vậy. Ở đây cần phân biệt mục đích của viết trong tiết học vần với viết trong tiết tập viết, đặc biệt là viết trong phân môn Chính tả mà phải đến sau Học Vần học sinh mới có tiết học.
II. Làm thế nào để dạy đọc viết trong học vần hiệu quả và vui tươi?
Sau đây chúng tôi xin trình bày một số biện pháp dạy học giúp hình thành và phát triển khả năng nhận diện từ cho học sinh, góp phần gia tăng hiệu quả việc dạy học vần chương trình lớp Một sau 2000.
Giảm thời gian luyện viết chữ trong phần dạy viết trong tiết học vần. Mục đích của phần dạy viết trong tiết học vần là giúp học sinh nắm cấu tạo chữ viết của vần hay tiếng tiêu biểu có chứa âm vần ấy, thông qua đó giúp